Monday, July 4, 2011

Балдуугийн Шарав буюу Марзан Шарав

Их зураач, монголын шинэ цагийн дүрслэх урлагийн үндэс суурийг тавигчдын нэг Балдуугийн Шарав (Лувсаншарав) 1869 онд Засагт хан аймаг, Засагт ханы хошуу буюу одоогийн Говь-Алтай аймгийн Түмэн(Тайшир) сумын нутаг “Цагаан давааны өвөлжөө” гэдэг газар төржээ. Эх Норжин түүнийг өвөг эцэг Балдуугаар овогложээ.
Б. Шаравын их авьяасыг улам бататгахад анхных нь багш, догшид бүтээдэг Жанцан гэдэг зураач ихээхэн нөлөө үзүүлсэн гэдэг.
Б. Шарав 18 насандаа Их Хүрээг зорьсон гэж эхийнх нь дурсамж байдгаас үзэхэд Их Хүрээнд иртэл дөрвөн жил хаа хаагуур явсан нь тодорхойгүй, энэ хугацаа нутаг орон, хүн ардын зан заншил, уул ус, цаг улирал, хүмүүсийн зан үйлийн янз бүрийн учралтай тохиолдож монголын амьдрал ахуйг оюун ухаандаа шингээж авахад тус болсон болов уу.
Б. Шарав 22 насандаа Да Хүрээнд ирснийг судлаачид тогтоосон билээ. Да Хүрээнд ирээд Лувсандондов, дараа нь Балдан хачин гэдэг том ламынд байсан байна. Эдгээр лам нар Богдын ойрын шадар хүмүүс байсан учир суу билигтийг ашиглан Богд эзэнтэй улам ойртож, Шаравыг ч ойр дотно танилцуулж ордны зураач болгосон байх гэсэн таамаг байдаг. Лувсандондов бол Богдын төрд их дээгүүр суудалтай томоохон зиндааны хүн байжээ.
Богдын ордны амьдралд оролцож бүтээсэн бүтээлээс дурьдвал: Богдыг номын хувцастай, Богдыг шанаг гэдэг цамын хувцастай, эх дагиныг отго жинстэй, эх дагиныг таван ринаа өмссөн бурхны хувцастай, Богд эх дагина хоёрыг хоёууланг дөрвөн талт титэмтэй, Богдыг хаан ширээнд суусны дараа ёслолын хувцастай зургуудыг зурсан гэсэн тэмдэглэл Богдын донир байсан Жамбал гуайн дурдатгалд байдаг. Ордноосоо төдийлөн холдож улс орноороо аялаагүй Богд Шаравын төрөлхийн шог хошин зан, авьяас билигийг гүнээ мэдэрч, амьдралыг гярхай ажигладаг чанарыг таньж мэдээд Монгол орноо нэгэн хавтгай дээр харах гэж Шаравт “Монголын нэг өдөр” зургийг захиалж хийлгэсэн гэсэн таамаглал байдаг. Б. Шарав тэр захиалгыг хүлээн авч хот сууринд суусан хорин жилийн амьдрал дээрээ нутгаас гарч хүрээ хүртэл явсан дөрвөн жилийн урт замд тохиолдсон элдэв сониноо нэмж хачирлан бүтээжээ.
Б. Шаравтай хамт ажиллаж байсан хүмүүсийн дурдатгалаас үзэхэд их ой сайтай, харсан бүхнээ сэтгэлдээ зураад үлдсэн байдаг, хүнийг нэг хараад дараа хэлэхэд л инээд хүрмээр адилхан шогтой зурсан байдаг байсан гэсэн яриа байдаг.
Б. Шарав харын талын зураач учир реализм руу анх түрүү тэмүүлсэн хүн. Хурц ухаантай, юмыг түргэн тусгадаг учир гэрэл зураг харуут гурван орон зайн дүрслэлийн ухааныг ойлгож монгол зурагт шинэчлэл хийсэн юм.
“Нэгэн өдрийн явдал”, “Үрс гарч байна”, “Богдын ногоон орд”, Цагаан орд” зургуудыг Шарав зурсан гэдгийг Л. Содномцэрэн архивын баримтаар нотолсон байдаг. Ер нь шог хошин авьяас бүрт заяадаггүй учир Шараваас өөр хүн зурсан гэх үндэслэл алга.
Одоо манай ба гадаадын урлаг судлаачдын Б. Шаравын гэж тогтоосон янз бүрийн төрлөөр хийсэн 50 орчим бүтээл байна. Үүнээс 21 нь Богд хаант Монгол улсын үед буюу хүрээний амьдралтай холбоотой бүтээлүүд бөгөөд хувьсгалын дараахь бүтээлүүдэд нь “В.И.Ленин”,”Д. Сүхбаатар”, “Цэрэг”, “Хичээнгүй сайд Цэрэндорж” зэрэг хөрөг, олон тооны зурагт хуудсууд ордог юм.
Шарав монгол бичигтэй, төвд наргианы хэлтэй хүн байжээ. Тэр шинэ цагийн улс төрийн зурагт хуудсыг үндэслэгч юм.


Багааж хэмээх Бэгзийн алаг хол тасархай ирдэг байв


Говь-Алтай аймгийн Жаргалан сумын малчин Дамдинсүрэнгийн эцэг өндөр Бэгзийн алаг морь олон наадамд түрүүлж уясан эзнийгээ баярлуулсан ажнай хүлэг бөгөөд нутгийнхан эзнийг нь Багааж хэмээн авгайлдаг билээ. Олонд Багаажийн алаг гэгдсэн энэ морь биеэр их том, сэрвээ нь бараг төө шахам өндөр, толгой том янхир, ердийн морины хазаар түүнд дааганы хазаар шиг байдаг авай.

Хурдлахдаа толгой нь их дор бараг газар шүргэх шахам явдаг, чих нь согооных шиг, бөгс нь их цаана, ар хонгондоо хоёр, биендээ нийт есөн эргүүлэгтэй байжээ. Энэ хүлэг тэр хавьдаа болдог  овоо тахилга, сүлдний болон сумын наадамд тогтмол түрүүлж байсан аж. Тухайлбал 1936 онд болсон Жаргалан, Баян-Уул, Шарга, Хөхморьт, Дарви сумдын шилдэг хүлэг оролцсон Майдар тахилгын сүлдний наадмын хурдан морьдыг өртөө илүү газраас уралдуулахад хол тасархай түрүүлж ирээд амьсгаа дарсан хойно баян Дэндэвийн хээр морь аман хүзүүнд ирж байсан гэнэ.

Алаг морь нь хурд ихтэй, цуцдаггүй байсан учир олон жил баригдаагүй цуутай ороо морьдыг түүгээр хөөж барьдаг байж. 1937 оны сумын наадамд унасан хүүхэд нь мориноосоо унаж жолоо нь хөлдөө орсон боловч аман хүзүүдэж, түрүү морины шагнал авч байсан аж. Дааган насандаа сүлд тахилгын наадамд түрүүлээд ирэхэд нь шүдлэн насанд эргүүлээд тавихад бас түрүүлж ирж байсан гэдэг.

Гучинхоёр насандаа сумын наадамд түрүүлж, 33 настайд нь хөгширсөн гээд уяж сойгоогүй боловч уяаны морь дагаад наадамд ирэхээр нь одоо тус сумын Бүрэн багт байгаа Б.Дашхүүг унуулаад явуулахад 20 дотор ирж байсан бөгөөд тэр жилээ Монголын элсэнд үхсэн гэдэг. Дараа нь хүү Дамдинсүрэнгийн нь их бага хоёр бор халзан морь олон жил сайн давхиж наадмын түрүү магнай түмний эх болсон ажээ. Эдгээр хурдан хүлгүүд нь  биерхүү, хөлийн туурай том байсан учир хурдалж явах үедээ бусад морьдоос илүү их тоос босгодог, мөр нь ялгардаг байсан гэнэ.

Их бор халзан нь 1956 онд Завхан аймгийн наадамд түрүүлж, 1960 онд аймгийнхаа наадамд тасархай түрүүлж яваад унасан хүүхэд нь газар мэдэхгүй буруу замаар явуулснаас болж есөд ирж байжээ. Энэ морийг сайн давхиж байсан сүүлийн жилүүдэд нь одоо нэгдлийн даргаар ажиллаж байгаа хүү Болд нь унаж сумын наадмаас хэд хэдэн түрүү, айраг авчээ.

Б.Цэдэндаш                                                              эх сурвалж: http://hiimori.mn/

ЗАСАГТ ХАНЫ ЗАРТАЙ ЗААН















Ноён шовх сарьдаг нь буурал аавыг нь орлосон
Номхон дөлгөөн хүмүүс нь ачит ээжийг нь санагдуулсан
Мөнгөн оройт Алтайгаа мөрлөн дэвж төрсөн
Монгол бөхийн босоо хийморь заан Давааням сайн бөх!
Хурга ишигний бэлчээрт дээлийн суга урж
Хуй салхитай өдөр ч адуун дэл дээр дарцагласан
Улаан хамбан зодгондоо хүч бяраа цогцлоосон
Улсын заан Давааням-Алтай нутгийн хүчтэн!
Энх цагийн манаанд нүд цавчаагүй хурандаа
Эргэх хорвоогийн орчилд хөл алдаагүй эр
Өврийн гурван хүүдээ зодог өмсгөсөн аав
Өөрт заяасан ханьдаа насан туршын багана!
Монгол бөхийн түүхэнд нэрээрээ мөнхрөх алдартан
Монгол бөхийн өргөөнд нэр дуурсагдах гавъяатан
Онгод найргийн тэнгэрт шүлэг тэрлэсэн найрагч
Ойртож нөхөрлөсөн хэнд ч болов хүний цагаан хайлан!
Алтайн Давааням зартай бөх
Алсдаа харин гавъяат хуульч
Мэдлэг, боловсрол, бөх гурваараа мэргэн шагай
Мэрийж хийсэн мэх нь заан бөхийн зангарга
“Зулай цагаан Алтай” дууны бадаг мөрийн эзэн
 Зуун дамжсан монголын бөх аймгийн голомт
 Арвай хээрийн хошуунаас авгай авсан азтан
 Алиа хошин зангаараа тодорч гарсан хурандаа
 Төв цэнгэлдэхийг Даваанямгүйгээр төсөөлж болохгүй
 Төрийн наадмыг заангүйгээр үзэж барахгүй
 Өндөр Алтайг Даваанямгүйгээр давж чадахгүй
 Өрсөн шүлгээ заангүйгээр уншиж дөнгөхгүй ээ!
 Монгол бөхийн тоосонд нэр бүтэн заан
 Морьтон монголын хийморь зодог өмссөн таньдаа
 Өнөд мөнх наадмын дэвжээ дүүрэн бөхтэй
 Өөдлөх саруул амьдралын сүр чимэг болж явахыг
 Өчүүхэн цэргийн начин би ерөөж шүлэг тэрлэв ээ!

 Энэ шүлгийг 2004 онд бичсэн юм.
 Цэргийн начин А.ТЭГШЭЭ                                            эх сурвалж: http://hiimori.mn/

Ш.Батсуурь аваргын тухай


1.Ардын хувьсгалын жилүүдэд төрсөн Монгол Улсын дархан аварга цолтой бөх долоо төрсөн байдаг. Тэдгээрийн нэг нь Говь-Алтай аймгийн Жаргалан сумын харъяат Шаравын Батсуурь аваргын тухай хойтонгийн наадамд ч гэсэн босоо байж, улсын аварга цолны босго давсан түүхтэй. Гэхдээ Ш.Батсуурь аваргын ид барилдаж байсан үетэй холбоотой нэгэн бараан түүх бий. Энэ бол 1949 онд болсон явдал. Тэрбээр наадмын үзүүр түрүүнд Баянхонгорын П.Аюушийг даваагүйнхээ төлөө олон жил хэлмэгдэж, ид барилдах үедээ гундуухан явсан юм. Үүнийг аваргын өөрийнх нь дурсамж ярианд түшиглэн бичвэл илүү сонирхолтой болов уу.

“Би улсад хоёр жил дараалан түрүүлээд байлаа. Ёстой цээжнээс бяр амтагдаж байсан үе. Нисэхийн П.Аюуш бид хоёр нэг айлын хүргэн. Бид наадмын өмнөх орой хадмындаа цай ууж суулаа. П.Аюуш “Батсуурь аа, энэ наадам чи бид хоёрынх болно. Чи надад бууж өг. Би улсад нэг түрүүлж үзье л дээ” гэдэг юм. “Чи Ө.Чүлтэмсүрэн арсланг даваад ир” гэж хэллээ. Наадам миний бодсоноор болох шинжтэй. Гэтэл П.Аюуш Ө.Чүлтэмсүрэн арсланг давж, аргагүй л бид хоёр түрүү булаалдахаар шалгарч үлдлээ. Би өрөхдөө “За энэ золигийг чинь яадаг юм билээ” хэмээн эргэлзэж, “Бууж өгье дөө” гэж бодож зогстол яах ийхийн зуургүй ороод, намайг хаячихдаг юм байна. Туг тойрч яваад харвал Маршал Х.Чойбалсан босоод явчихсан, наадамчид ч тарж байна. Үзүүр түрүүнд үлдсэн бөхөд бай шагнал өгсөнгүй, наадмыг хаалт ч болсонгүй. Түрүү, үзүүрийн хоёр бөх наадмын орой болдог нам засгийн удирдагчдын хүндэтгэлийн цайллагад орсонгүй өнгөрөв. Маргааш нь ажилдаа иртэл Ж.Лхагвасүрэн жанжин дуудаж байна гэнэ. Их л ууртайгаар “Чи маршал дээр оч” гэлээ. Маршал дээр орлоо. Царай нь хүрлийчихсэн зогсч байна. “Чамд ах, дүүсээрээ хуйвалдаж, төрийн наадмаар тоглох эрх хэн олгосон юм бэ” гээд баахан загналаа. Цэргийн хүн юугаа хэлэх вэ. Баахан загнаж байгаад “Ж.Лхагвасүрэн дээр оч” гэлээ. Генерал дэслэгч цолыг минь хурааж, ахлагч болгоод говьд гурван жил ажиллах тушаал уншсан. Тэгээд “Очиж маршалд илтгэ” гэдэг юм байна. Маршал дээр ороод болсон явдлыг илтгэлээ. Маршал “Арми, Ж.Лхагвасүрэн хоёр чамд хайртай юм байна, яв” гэлээ. Таньдаг нөхөд тааралдаад “Чи ч ёстой аз нь хаясан эр юм аа. Улсын наадамд гурван жил дараалан түрүүлсэн бөх гараагүй. Манай армиас төрөх нь гээд маршал ихэд бэлгэшээж бугуйн цагаа тайлахад гадаадын зочид ч бас цагаа тайлсан. Тэгэхэд чи бууж өгч байдаг, ёстой бөх хүний аз хийморьт муу юм боллоо” гэж зэмлэцгээв. Ингэж би улсад түрүүлэх аз хийморио гундаасан хүн дээ” хэмээн дурссан нь бий.

Ш.Батсуурь 1951 оны ардын хувьсгалын түүхт 50 жилийн ойн наадмын түрүү үзүүрт улсын арслан Ж.Цэвээнравдантай үлдсэн ч түрүүлж чадаагүй. Басхүү 1957 онд залуу арслан Д.Дамдинд унаж үзүүрлэж байв. Гэхдээ тэр жил баяр наадмыг зохион байгуулах комиссоос Монгол Улсын даян аварга цол олгосон. Үүнээс таван жилийн дараа, ардын хувьсгалын 41 жилийн ойн наадмаар зургаа давахад олон жил барилдсаныг нь үнэлж, монгол бөхийн дээд цол хүртээсэн билээ.               эх сурвалж: http://news.mn

2.1947, 1948 оны улсын их баяр наадамд хоёр дараалан түрүүлсэн дархан аварга Ш.Батсуурь 1949 онд Ардын хувьсгалын 28 жилийн ойгоор “нисэхийн” П.Аюуш заантай үзүүрт үлджээ. Аварга, заан хоёрыг барилдахаар өртөл П.Аюуш нь “Чи тэртэй тэргүй аварга, ахиад ч олон түрүүлнэ. Энэ жил би давъя л даа” гэжээ. 

Аварга тээнэгэлзэсхийгээд зогсож байтал П.Аюуш заан гэнэт ухасхийгээд зүүн хөлийг нь авч улмаар хонгодож хаяжээ. Наадмын маргааш маршал Х.Чойбалсан хоёуланг нь дуудаж аваачаад “Та нар төрийн наадмаар тоглолоо” гэж загнаад арга хэмжээ авчээ.

Ш.Батсуурь аваргыг сахилгад суулгаад хилийн цэргийн Чоно голын отрядад биеийн тамирын зааварлагчаар явуулсан байна. Харин П.Аюушийн арслан цолыг нь өгөөгүй байна. Хожим нь 1956 онд 35 жилийн ойн баяр наадмын бөхийн комиссын шийдвэрээр “Улсын арслан” цолыг нь олгосон аж.

Тэр үед дархан аварга маань Зэвсэгт хүчний жанжин штабт офицер, П.Аюуш арслан нисэхийн төвд сургалтын мэргэжилтнээр ажиллаж байжээ. Хүмүүсийн ярьснаар бол Ш.Батсуурь аварга, П.Аюуш арслан нарыг баз хүргэнүүд гэдэг боловч энэ нь ташаа бөгөөд тэд бөхийн дэвжээн дээр үерхэж, нөхөрлөж, өрсөлдөж явсан найзууд байжээ.

1947, 1948 оны түрүү бөх Ш.Батсуурь

XX зууны 1900 оноос өнгөрсөн 2009 он хүртэлх жил жилийн нийт 110 удаагийн Улсын баяр наад­мын хүчит бөхийн барилдаанд улсын цолгүй зодоглоод одтой сайхан барилдан түрүүлж шууд улсын арслан болсон дөрвөн хүчтэн байдаг. Эдгээр нь 1931, 1939, 1947, 1955 онд тус тус түрүүлсэн М.Бэх-Очир, Б.Түвдэндорж , Ш.Батсуурь, С.Оргодол нар юм. Төрийн шагналт зохиолч С.Уд­вал ахайтан Ш.Батсуурь аваргыг анх удаа 1947 онд түрүү­лэхэд нь Үнэн сонинд хөрөг нийтлэл бичсэнийг уншигчдадаа сонирхуулъя.
ТҮРҮҮЛСЭН БӨХ 
Тосон бор царайтай, сэргэлэн нүдтэй, дөрвөлжин биетэй, гялалзсан хархүү Улсын наадмын талбай дээр есөн хүнтэй барилдан унагаад түрүүлэв. Эрийн гурван наадмын нэгд нь эр чадлаа тодруулан гаргаж, олны өмнө анхаарлыг татсан одоо хүртэл олонд нэр гараагүй энэ шинэ залуу бөх бол Завхан аймгийн Жар­галан сумын 3-р багийн, одоо Дотоод явдлын яамны Хязгаарын цэргийн одон тэмдэгт морин хорооны салааны дарга 25 настай Шаравын Батсуурь гэдэг байжээ. Газар дороос гараад ирсэн юм шиг залуучуудын дотроос тодорсон алдар цолгүй энэ шинэ бөх бол олны таньдаг алдарт хүчит бөхчүүд Цэвээнравдан арслан, Цоодол заан, Моломжамц заан, Бал­бар заан нарыг дийлэв. Батсуурь анх 18 настайгаасаа эхэлж барилдахдаа сумын наадамд 3 дахин түрүүлээд аймгийн наа­дамд 5 давж, улсын наадамд 1944 онд 4, 1946 онд 3 давсан юм байна. Батсуурь барилдахдаа олон янзын арга хэрэглэдэг боловч онцолж хэрэглэдэг арга нь суйлах, хий гуядах,гүйх, эвийг нь тааруулж байгаад цохих аргууд юм гэнэ. Yзүүрт үлдсэн Цоодол зааныг суйлж аваад, эс болохоор нь урагш нь түлхэж дараад газар хэвтүүлжээ. Цэвээнравдан арсланг суйлаад тонгорох гэхээр нь дагуулж аваачаад цааш нь түл­хэж даржээ. Батсуурь арга мэх, хүч чадлыг хослуулж байгаад 1-ийн даваанд цэргийн Раднаа, 2-ын даваанд цэргийн Авдай, 3-ын даваанд цэргийн Цэдэндорж, 4-ийн даваанд Готов, 5-ын даваанд Хязгаарын газрын Бадамсэрээжид, 6-гийн даваанд цэргийн Балбар заан, 7-гийн даваанд Булганы Моломжамц заан, 8-ын даваанд цэргийн Цэвээнравдан арслан, 9-ийн даваанд Цоодол заан нарыг дийлжээ.

Батсуурь Улсын наадамд барилдах гэж онц их бэлтгэл хийсэнгүй харин долоо хоног амарч, айраг ууж байсан байна. Биеийн тамирыг хийх явдал бол чадал тамирыг нэмэхэд их тустай байна. 1942 оноос эхлээд өглөө бүр гимнастикийг алгасалгүй хийж байжээ. Биеийн тамирын анхны мэдэгдүүхүүнийг сайн мэддэг болов уу гэж ярьж байна. Батсуурь бол манай залуучуудын дотроос тодорч байгаа шинэ залуу тамирчдын нэг мөн юм. Батсуурийн ярих нь, манай нам, засгийн удирдагч, манай Улсын бага хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга Бумцэнд, Намын төв хорооны нарийн бичгийн дарга Сүрэнжав нар, надад олон арга мэхийг шинээр сурч, улам сайн барилд гэж сургав. Би биеийн тамирыг тасалдахгүй хийж байна. Архи уухыг цээрлэнэ. Дараа жилд сайн бэлтгэл хийж байгаад нам, засгийнхаа удирдагчдын сургаснаар олон шинэ арга мэхийг сурч барилдана гэж ярив. Манай хувьсгалын 26 жилийн ойн баярын бөхийн наадамд Батсуурийг түрүүлэхтэй хамт түүнийг Дотоод явд­ын яамны сайд, хошууч генерал нөхөр Цэдэв өөрийн бугуйн цагаар шагнав.

Ш.Батсуурийг түрүүлдэг энэ наадамд 1946 оны 1024 бөхийн түрүү, үзүүр дархан аварга Б.Түвдэндорж, аварга Ц.Чимэд-Очир барилдсангүй. Тэд Чехо­словак улсын Прага хотноо болсон Дэлхийн залуучууд оюутны анхдугаар их наадамд төлөөлөгчөөр оролцоод эзгүй байлаа.

Ш.Батсуурь шинээр арслан цол хүртээд Улсын наадмын дараа болсон Архангай аймгийн наадамд барилдаж одоогийн Батцэнгэл сумын харьяат, айм­гийн арслан С.Шаравт унаж үзүүр­лэлээ. Улсад торолгүй түрүүлсэн хүчтэн аймагт баралгүй үзүүрлэсэн нь хаашаа юм болж байна. Бөх хүн бүдүүн өвсөнд гэгч болов уу? Энэ наадмын талаар Архан­гай аймгийн арслан О.Должинсүрэн, -Манай аймгийнхан хавчиж байгаад түрүүлгээгүй юм. Нэгийн даваанаас эхлээд Ш.Бат­суурьтай бяртай учраа тааруулж, аль болох зуурч уяж барилдахыг зааж “тэртээ тэргүй унах хойно мэх хийгээд хэрэггүй, жаахан ч болов тэсч тамирыг нь барахыг бод” гэж зөвлөж байлаа. Орон нутгийн наа­дам гэж хэлээд ганцхан гурвын даваанд ам авахуулаад дээших даваанд нь дандаа хүчтэй хүмүүстэй тулгаж барилдуулсан. Ш.Батсуурь уддаггүй маш шуур­хай сайхан барилддаг бөх шүү дээ. Тоос манан татуулаад уч­раа­гаа халаад суйлаад, хар тав­хайгаар гүйж хамаад зогсоо зайгүй хөдөлгөж барилдаж дунгуй хадуулан давж байлаа. Гэхдээ л бяртай олон хүнээр дараалан зууруулчихаар сүүлдээ өөрийн эрхгүй цуцаж сарвайсан. Үзүүр түрүүнд яаж ч чадалгүй Баян-Уул сумын С.Шаравт унасан юм. Ма­най Архангайнхан наадмаа алдсангүй, тэгэхдээ бүр улсын түрүү бөхөд, шинэ арсланд шүү гээд мөн ч их баяр хөөр болсонсон. Гэвч тэрээр аварга болсныхоо да­раа улсын наадмын дэвжээн дээр, ингэж гадуурхсаны хариуг бидэнд барьсан даа. Ш.Батсуурь аварга “Би ч энэ жил Архангайнхантай наадах ёстой хүн дээ” гэж гутлынхаа түрийг алгадаж ам авахаар босч байна гэж сонсогдоно. Тэр нь юу гэсэн үг вэ гэхээр манай аймгийн нэг бөхийг амлаж хаях гэж байгаа хэрэг. Миний л мэдэхээс тавхай Д.Лувсанг заан, Д.Найданг начин болж шөвгийн наймд үлдэхэд амлан хаяж байв. О.Лувсандондовыг зургаад нэг авч унагасан. Өлзийт сумын З.Мялыг дөрөв давахад нь, Ч.Адъяа зааныг улсын цолонд хүрээгүй байхад нь начны тавын даваанд аваад хаячихаж билээ хэмээн тээр жил хуучилж байв.

ХОЁР АВАРГА ШАЛГАЛТ АВСАН НААДАМ

Дэлхийн залуучууд оюутны анхдугаар их наадамд наадам­даад явсан Б.Түвдэндорж, Ц.Чимэд-Очир аваргуудын эз­гүйд түрүүлсэн Ш.Батсуурь арслан, Г.Цоодол заан хоёрын шалгалт өгсөн Улсын баяр наадам 1948 онд боллоо. Энэ наадамд хоёр дахиа үзүүрлэж улсын арс­лан болсон Г.Цоодол “Бөхийн хорхойтнууд, ноднин түрүүлэх хоёр бөх эзгүй байлаа, маадгар явдаг хоёр ч одоо хулчийж байгаа биз гэх зэргээр түмэн янзаар ярьж Батсуурь бид хоёрын хор шарыг хөдөлгөнө.Тэгэхээс тэгэх гэсэн аятай долоогийн даваанд Түвдэндорж аварга Батсуурийг, Чимэд-Очир аварга намайг амлалаа.Тэд биднийг хаяад хаяад өгье гэж хэл амаа нийлүүлсэн болж таарлаа. Аваргууд амлахад болохгүй гэх газаргүй, улсын начин Ж.Төмөртогтох, улсын арслан Д.Самбуу нар байсан. Цаана нь хужаа Ө.Чүлтэмсүрэн арслан, Ж.Цэвээнравдан нар бас зургаа даваад байсныг бодохоор үнэнч байж болмоор юм шиг. Амлаж авсан цуутай аваргыг бид хоёр ширүүн л хаясан даа. Ш.Батсуурь Түвдэн аваргыг хаяж байгаа нь кинонд гардаг юм билээ. Би ч түүнээс дутуугүй шуурхай барилдаж Ц.Чимэд-Очир аваргыг дор нь уна­гасан. Бүр гурав, дөрвийн даваанд биднийг амлаад хаячих гэж хатгагсад байна гэж нэр устайгаа дуулдаж байсан шүү, базарваань” гэж хуучилжээ.

Ш.Батсуурь хоёр дахь удаагаа түрүүлж улсын аварга цол хүртсэн энэ наадмын тухай сонины сурвалжлагч “6-гийн даваанд Батсуурь, Самданжигмэд, энэ хоёр арслангийн барилдахыг наадамчин нар онцлон сонирхож байсан бөгөөд гэтэл Батсуурь нь Самданжигмэдийг тун бахдалтай сайхан хаяв. Тэгээд 7-гийн даваанд үлдсэн 8 бө­хөөс Улсын даяар дуурсагдах дархан аварга Түвдэндорж Бат­суурь арсланг, Чимэд-Очир аварга Цоодол зааныг амлан авч барилдав. Түвдэндорж, Чимэд-Очир нар тус тусын амлан авсан залуу бөхчүүдтэй хүч чадлаа үнэхээр гаргаж барилдсан боловч яаж ч чадсангүй тус тусынхаа аманд айхтар сүр­хий хаяулав. 8-ын даваанд Бат­суурь, Цэвээн­равдан, Чүлтэмсүрэн арслан, Цоодол заан нар үл­дээд Чүлтэм­сүрэн арслан Цоодол зааныг амлан авч барилдаад түүнд унав. Тунаж үлдсэн Бат­суурь, Цэвээн­равдан хоёр барилдаад Батсуурь нь давав. Энэ учраа өнгөрсөн жилийн 26 жилийн ойн баяр наадмын үзүүрийн 2-т үлдсэн Бат­суурь арслан, Цоо­дол заан хоёр 8 давж энэ жил үзүү­рийн хоёр бөхөд дахин үл­дээд Батсуурь арслан Цоодолыгоо унагаж, Улсын 27 жилийн ойн их баяр наадамд дахиан түрүүлэв. Маршал Чойбалсан түрүүл­сэн бөх Батсуурьт баяр хүргэж цаашид улам сайн барилдаж байхыг хүсч бугуйн секундомер цагаар шагнав” гэж бичжээ.

ХУУЧНААР ЗАВХАН АЙМГИЙН ЖАРГАЛАН СУМЫН ХАРЬЯАТ

Дархан аварга Ш.Батсуурь нь харьсан хойноо, 42-тойдоо 1964 онд 6-гийн даваанд Архангай аймгийн Өлзийт сумын харьяат, өөрөөсөө 13 дүү бяр ноцолдогоо нь ид жигдэрсэн 29 насандаа яваа, улсын арслан Ж.Чойжилсүрэнг амлаж орхин шөвгийн наймд шалгарчээ. Хязгаарын цэргийн газрын бөх хэмээн хамтдаа дуудуулан, наадмын зүлэг ногоон дэвжээнээ нэгэн цаг үеийг эзэлж явсан даян аварга Ц.Чимэд-Очир энэ давааны дараа түүнтэй харгүй сайхан яриа өрнүүлэхэд Суурь аварга, 1946 онд улсад барилдахдаа танай Хашаат сумын сөлөнгөө Л.Ёндон заанд нэг ойчоод, дараа нь улсад түрүүлсэн жилээ аймагт чинь очиж С.Шаравт нэг ойчоод Архангайнханд унах тоогоо гүйцээсэн хүн дээ гээд инээж байсан гэдэг.

Орон даяар өөлдийн гурван арслангийн нэг алдаршсан Ж.Чойжилсүрэн нь 1958 онд улсын цолгүй бөх байхдаа 512 бөхөөс 8 давж үзүүрлэн начин цолыг алгасан заан цо­­лонд хүрсэн бөгөөд 1959 онд 7, 1960 онд 6 давж шөвгөрөөд, 1961 онд зохиосон Бүх ард түмний анхдугаар спартакиадад түрүүлж улсын арслан болсон байв. Учраагаа хавирчихаад унасан эсэхийг харалгүй дэвээд явчихдаг, ард нь нөгөө бөх нь ойчиж байдаг, буцаж ирээд тахимаа авдаг аатай иртэй сайн барилдаж байсан цаг үе байлаа. Ж.Чойжилсүрэн арслан 1962 онд улсад хоёр дахиа үзүүрлэн, 1963 онд 7 даван шөвгийн дөрөвт шалгарсан билээ.

1964 онд мөн л амжилттай сайн барилдаж 5 давж шөвгийн 16-д шалгараад цолныхоо эрэмбээр зургаагийн даваанд Д.Дамдин, Ш.Батсуурь, С.Цэрэн гурван аваргын дараа ам авахаар бэлдэж байтал хоёрт боссон Суурь аварга өөрийг нь амлах нь тэрээ. Аварга, арслан хоёр наадмын бэлтгэлээ Тэрэлжийн амралтад хамт хийжээ. Бэлтгэл дээр хоорондоо олонтаа барилдацгааж. Суурь аварга Чойжилсүрэнд гүйх мэх хийж түүнийг жаахан зайлахаар уначихна.Унах бүртээ, бяр харьж хөл муудах хэцүү юм даа хэмээн үглэнэ. Ингэж тувт унадаг байсан хэрнээ зургаад амлачихаж байгаа нь энэ. Ш.Батсуурь аварга бэлтгэл дээр хийгээд хаядаггүй байсан харваж суйлдаг мэхээрээ Ж.Чойжилсүрэн арсланг өвдөг шороодуулсан байна. Хожим нь “Тэр жил Чойжилсүрэн онцгой сайн байсан. Хаявал тэр биз, унасан ч сайн хүнд уная гэж бодоод амласан. Харваад дайрчихсан чинь уначихсан, түүнийг тэгж амархан ойчно гэж бодоогүй. Бэлтгэл дээр дутаж байсан нэг алхмаа гүйцэд гишгэсэн юм байлгүй” хэмээн ярьдаг байлаа. Улсад 2 түрүүлж, 3 үзүүрлэн, нийтдээ 15 удаа шөв­гөр­сөн дархан аварга Ш.Батсуурь нь Улсын баяр наадмын зүлэг ногоон дэвжээнээ 1945-1972 онд 27 жил зодоглохдоо Архангайн бөхчүүдтэй тунаа мушгиа, оноолтоор таарч, мөн амлуулж, амлаж барилдах бүртээ сөлөнгөө Л.Ёндон заанд унасныг эс тооцвол бүгдийг нь өвдөг шороодуулж явсан сонин намтартай юм билээ. Архангай ч, Завхан ч, Говь-Алтай ч тэр зүгээр л Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж. Тий­мээс үүнд нэг их ач холбогдол өгөөд, Суурь аварга Архан­гай аймгийн бөхчүүдэд унадаггүй байсан нь ямар учиртай бол гээд эрдэмтэн Ч.Эрдэнийн Супер нэгдлийн онолыг ойлгохыг хичээх шиг толгойгоо гашилгаад яахав, энэ бүгд зүгээр л тохиолдол биз. Аваргын төрсөн сум-Жаргалан нь 1954 он хүртэл Завхан аймгийн харьяалалд байгаад сүүлд Говь-Алтайнх болсон. Харин сум нь Говь-Алтай аймагт шилжчихээд байхад Ш.Батсуурь аварга хуучнаар Завхан аймгийн Жаргалан сумын харьяат гэж зодог тайлах хүртлээ 18 жил цолоо дуудуулсныг мэдэх хүмүүс нь мэднэ дээ.

Б.Ерэнтэй                                                                          эх сурвалж: http://mongolbukh.mn